Is persoonlijke ontwikkeling een illusie?

Ik had een gesprek met enkele collega's over mijn boek en het thema persoonlijke ontwikkeling. Ik stel daarin - in één zin - dat persoonlijke ont-wikkeling een proces is van afpellen van je persoonlijke thema's, wat leidt tot een groeiend zelfbewustzijn, een beter contact met anderen, en meer autonomie in leven en werk. In het 'afwikkelen' van de persoonlijkheid die de kern omsluit wordt je essentie of kern zichtbaar en voelbaar, zowel voor jezelf als voor anderen.

De vraag van een van mijn collega's was: wil je zeggen dat als je je persoonlijke thema's afpelt en ontrafelt, je zo tot de kern komt en voor altijd in vrede en harmonie zal leven? Is dat de belofte die je doet? En zo ja, weet je wel zeker dat die belofte uitkomt, mocht je een dergelijk resultaat kunnen bereiken? En wat is die kern eigenlijk? Bestaat de kern eigenlijk wel, of is dat gewoon een idee, een construct? De kritiek was, dat een dergelijke belofte een zware last kan zijn, want een logische consequentie van zo'n visie op ontwikkeling is dat degene die dat afpelproces niet doet of daarin niet slaagt zelf schuldig is aan zijn misère of gevoel van onvolledigheid.

Die kritiek alarmeert me. Ik zou niet graag een actieve bijdrage leveren aan het zo populaire individualistische denken, waarin je je geluk uitsluitend zelf maakt, en elke vorm van ongeluk alleen je eigen schuld kan zijn. Ik zie dergelijk denken als de bron van veel ellende, van de vele gevallen van stress en overbelasting, van de hysterische focus op 'bijzondere ervaringen' en geluk, en van het continue gevoel van verveling, onvolledigheid en het onrustige zoeken naar 'verbetering' die de moderne maatschappij kenmerkt. Die koers kan alleen tot verdere uitputting en zinloosheid leiden.

Wel geloof ik, dat het proces van ont-wikkelen veel goeds kan brengen. Het bewustzijn dat je een bescherming hanteert, die stamt uit je persoonlijk verleden. Het bewustzijn dat die bescherming geautomatiseerd is, en dus ook ingezet wordt wanneer een andere reactie gevraagd wordt. Het besef dat je daardoor vaak niet adequaat reageert op je omgeving. De misverstanden en conflicten die daardoor ontstaan. Het leed dat wij mensen onszelf en elkaar aandoen door de hantering van deze inadequate patronen. En de keuze die we hebben ons niet te laten leiden door onze patronen en automatismen vanuit zelfbewustzijn.

Ik heb gezien, dat wie de beschermende laag van de persoonlijkheid met haar patroonmatige karaktertrekken kan loslaten - wie een ruimte kan maken tussen zijn 'ik' en zijn patronen - en zich zo kwetsbaarder en opener op durft te stellen, een verbinding met zichzelf en anderen maakt die 'van achter' de persoonlijkheid afkomstig lijkt te zijn. Dat is niet een idee, maar een constatering: ik zie mensen aan impact winnen als zij zich minder verhullen in beschermende maatregelen. Ik merk aan mezelf dat het zo werkt, voel dan meer verbinding met zowel mijzelf als met anderen.

Desondanks is het moeilijk iets concreets te zeggen over de kern, die zich 'achter' de persoonlijkheid zou bevinden, en die een rol lijkt te spelen. Die is misschien het mysterie, de lege ruimte die desondanks niet leeg is, vol-ledig, zoals de stilte, die zo rijk en vol kan zijn.

Ik merk dat ik over het algemeen 'vol' ben van lawaai in mijn hoofd, de continue obsessie van mijn mentale apparaat om alles in mentale concepten in te pakken. Ik wil dat niet, maar het lijkt een onmogelijk te stoppen proces van denken, 'labelen' en oordelen, dat tot een illusoir idee van controle leidt, maar tevens een schraal aftreksel van de werkelijkheid is, die veel groter is dan mijn woorden en concepten ooit kunnen bevatten. Ik ervaar, dat veel van wat ik zeg, denk, doe en voel, vooral datgene wat betekenis heeft, niet uitsluitend via een mentaal, logisch of rationeel proces tot stand komt. Verre van dat. Dus constateer ik, dat er meer is dan mijn mentale processen, dat die worden gevoed door iets dat daaraan vooraf gaat. Het denken wordt geïnspireerd door ingevingen die niet door het mentale apparaat worden geconstrueerd.

Het zien van de beperktheid van onze eigen constructies, onze beelden en overtuigingen, kan leiden tot meer onderling begrip, tot bewustzijn van je patronen, tot relativering van je beelden. Wie zich op die manier bewust is, zal niet zo snel te vuur en te zwaard zijn principes bevechten, wetende dat het in essentie constructen zijn, producten van een zelf geconstrueerde werkelijkheid. Het leidt tot bescheidenheid, tot relativering van jezelf, en zo tot meer ruimte voor een ander.

Het beeld van persoonlijke ont-wikkeling geeft een idee van een continu en lineair proces naar de kern. Het kan het idee van een belofte geven, dat daar aangekomen eeuwige rust en harmonie op je wachten. Maar tegelijkertijd moet ik erkennen dat ik niet verder kom dan een heen en weer gaande beweging. Het afpelproces lijkt lineair, maar is dat niet. De patronen blijven. Soms zie ik ze en kan ik ze op waarde inschatten, dan weer zit ik er midden in, word ik erdoor geregeerd. Soms voel ik een liefdevolle verbinding met anderen om mij heen, dan weer verlies ik die en lijk ik de weg terug volkomen te zijn vergeten. Tegen deelnemers in persoonlijke programma's verkondig ik dat bewustzijn niet leidt tot een makkelijker leven, maar slechts tot een grotere mate van keuze. Anderzijds is de wetenschap de keuze te hebben in combinatie met het bewustzijn dat je die vaak toch niet kunt waarmaken een kwelling, die hen die dit bewustzijn niet hebben bespaard blijft. "Ignorance is bliss", kun je zeggen. Een moeilijk te weerleggen idee.
 
Maar ik zie geen alternatief, net zoals een zaadje bestemd is een boom te worden, zo zijn wij bestemd ons te ontwikkelen. Niet omdat het leidt tot meer succes en betere resultaten, maar omdat het onze natuur is.